W świadomości społecznej termin „kombatant” kojarzy się najczęściej z uczestnikiem II Wojny Światowej, żołnierzem walczącym na frontach lub członkiem podziemia niepodległościowego. Jest to skojarzenie trafne, ale niewystarczające, ponieważ definicja kombatanta jest szersza i obejmuje różne grupy osób, które brały udział w walkach o wolność, niepodległość i suwerenność Polski. Współczesne prawo dokładnie określa, kto może zostać uznany za kombatanta oraz jakie wynikają z tego uprawnienia. Kim są kombatanci, a kim weterani walk o niepodległość?
Kombatant kto to?
Kim jest kombatant w świetle prawa? Zgodnie z polskim prawem, a dokładnie ustawą z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (ustawa kombatancka), kombatantem jest osoba, która brała czynny udział w walce o niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej Polskiej w różnych formach i okresach historycznych.
Kto może być uznany za kombatanta? Kombatantami mogą być nie tylko żołnierze, ale również osoby działające w strukturach konspiracyjnych, członkowie partyzantki, uczestnicy powstań narodowych, więźniowie obozów jenieckich czy osoby, które poniosły represje z powodu działalności patriotycznej.
Cechą wspólną dla uznania danej osoby za kombatanta jest czynne zaangażowanie w działania na rzecz wolności Polski, najczęściej w warunkach konfliktu zbrojnego lub opresji politycznej. W przypadku Polski dotyczy to w szczególności okresu II Wojny Światowej, ale również powojennego oporu wobec komunizmu, a nawet czasów wcześniejszych, jak chociażby udział w wojnie polsko-bolszewickiej czy w powstaniach śląskich.
Kombatanci w Polsce
Jakie osoby są uznawane za kombatantów? Lista osób, które mogą zostać uznane za kombatantów, obejmuje wiele kategorii, między innymi:
- Żołnierzy Wojska Polskiego walczących na frontach II Wojny Światowej – zarówno na Zachodzie (np. 2. Korpus Polski generała Andersa, 1. Dywizja Pancerna generała Maczka), jak i na Wschodzie (1. Armia Wojska Polskiego);
- członków Polskiego Państwa Podziemnego, w tym Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych i innych organizacji walczących z okupantami;
- uczestników powstań narodowych, takich jak powstanie warszawskie, powstanie wielkopolskie, powstania śląskie;
- więźniów obozów koncentracyjnych, obozów pracy i łagrów, którzy zostali tam osadzeni za działalność niepodległościową lub narodowościową;
- osoby represjonowane politycznie po II Wojnie Światowej, w tym członkowie organizacji niepodległościowych walczących z komunistycznym reżimem (np. Żołnierze Wyklęci);
- osoby przymusowo deportowane lub wcielone do przymusowej pracy przez władze okupacyjne lub ZSRR, jeśli represje te były związane z ich narodowością lub działalnością niepodległościową.
Uznanie za kombatanta nie jest automatyczne – wymaga złożenia stosownego wniosku do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, udokumentowania swojej przeszłości oraz uzyskania decyzji administracyjnej. Urząd przyznaje świadectwa kombatanckie.
Czym różni się kombatant od weterana?
Choć pojęcia „kombatant” i „weteran” bywają używane zamiennie w języku potocznym, w sensie prawnym nie są tożsame. Różnice są wyraźne i wynikają z przepisów prawa:
- kombatant to osoba, która walczyła o niepodległość i suwerenność Polski w przeszłości, najczęściej w II Wojnie Światowej i w związanych z nią działaniach. Definicja kombatanta odnosi się głównie do walk prowadzonych w obronie Rzeczypospolitej lub z racji przynależności narodowej była represjonowana;
- weteran to pojęcie nowsze, wprowadzone do polskiego prawa ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 roku o weteranach działań poza granicami państwa. Oznacza ono żołnierza lub funkcjonariusza służb mundurowych, który brał udział w misjach pokojowych, stabilizacyjnych lub bojowych poza granicami Polski (np. Irak, Afganistan, Kosowo, Liban). Weterani mogą mieć status zwykłego weterana lub weterana poszkodowanego (jeśli odnieśli obrażenia lub chorobę podczas misji).
Podsumowując: kombatant to uczestnik walk o wolność Polski w przeszłości, a weteran to osoba uczestnicząca we współczesnych misjach zagranicznych w ramach polskiej służby zbrojnej lub policyjnej.
Definicja osoby represjonowanej i kombatanta
Czy osoby represjonowane to kombatanci? Nie każda osoba represjonowana automatycznie uzyskuje status kombatanta, jednak w polskim systemie prawnym osoby represjonowane mają szczególną kategorię uprawnień i ochrony, podobnie jak kombatanci.
Ustawa kombatancka wyróżnia kategorię „osób będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego”. Są to między innymi:
- osoby więzione, deportowane lub internowane z powodów politycznych, narodowościowych lub religijnych,
- osoby represjonowane przez komunistyczne organy bezpieczeństwa państwa w PRL,
- osoby, które poniosły konsekwencje swojej działalności niepodległościowej – np. były więzione, relegowane z uczelni, pozbawione pracy.
Takie osoby mogą, ale nie muszą zostać uznane za kombatantów i mogą im zostać przyznane uprawnienia kombatantów. Wszystko zależy od kontekstu – jeśli represje były efektem wcześniejszej działalności zbrojnej lub konspiracyjnej, to status kombatanta może być przyznany. W przeciwnym razie dana osoba może zostać uznana „tylko” za ofiarę represji, co również wiąże się z szeregiem przywilejów, jak ulgi podatkowe, prawo do opieki medycznej czy dodatki do emerytury.
W praktyce obie grupy – kombatanci i osoby represjonowane – są traktowane w sposób zbliżony, ponieważ ich doświadczenia były równie dramatyczne, a wkład w wolność i historię Polski – nie do przecenienia.
