Walczymy w Twojej sprawie

Komu należy się odszkodowanie za represje stalinowskie?

Nasza kancelaria pomoże uzyskać odszkodowanie za represje stalinowskie

Przez wiele lat tysiące Polaków doświadczało różnego rodzaju represji politycznych – za działalność w opozycji, sprzeciw wobec władzy komunistycznej czy zaangażowanie w walkę o wolność i suwerenność kraju. Wiele osób było niesłusznie skazywanych, trafiało do ośrodków internowania w okresie stanu wojennego albo kierowano je do przymusowej służby wojskowej. Obecnie obowiązujące przepisy umożliwiają dochodzenie sprawiedliwości i uzyskanie rekompensaty nie tylko przez samych pokrzywdzonych, ale również przez ich bliskich. W tym artykule przedstawiamy, kto ma prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia za doznane represje oraz jak przebiega procedura w oparciu o tzw. Ustawę lutową.

Przepisy przewidują możliwość uzyskania nie tylko odszkodowania i zadośćuczynienia za krzywdy doznane w czasach PRL. Rekompensata przysługuje również osobom dotkniętym represjami w okresie stanu wojennego oraz ofiarom represji stalinowskich.

Kwestie związane z odszkodowaniem i zadośćuczynieniem reguluje tzw. Ustawa lutowa, której pełna nazwa brzmi: „Ustawa o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Warto zwrócić uwagę na jej tytuł – nie pojawia się w nim ani odniesienie do komunizmu, ani do realiów PRL. Ma to znaczenie, ponieważ przepisy obejmują swoim zakresem szersze grono osób, w tym także tych, którzy padli ofiarą represji poza okresem rządów komunistycznych, o ile ich działania były podejmowane w imię niepodległości Polski.

Bezpłatna konsultacja

Bezpłatna konsultacja z mecenasem Maciejem Fiedorowiczem.

Telefon:

Adres mailowy:

572 034 111
kontakt@kancelarialegion.pl

Kto może ubiegać się o odszkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie Ustawy lutowej?

Ustawa z 23 lutego 1991 r., znana jako ustawa lutowa, wskazuje kilka grup osób uprawnionych do ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie za doznane represje. Przepisy bywają skomplikowane, dlatego poniżej przedstawiamy szczegółowe omówienie poszczególnych przypadków. W uproszczeniu można stwierdzić, że prawo do rekompensaty od Skarbu Państwa przysługuje:

  • osobom skazanym na mocy wyroków komunistycznych, które później zostały uznane za nieważne,
  • dzieciom, które znalazły się w zakładach karnych razem z matką lub które matka nosiła w ciąży w czasie odbywania kary,
  • osobom internowanym w okresie stanu wojennego,
  • ofiarom represji stalinowskich,
  • represjonowanym skierowanym do odbycia przymusowej służby wojskowej,
  • najbliższym krewnym osób z powyższych grup, jeśli zmarli nie zdążyli sami złożyć wniosku o odszkodowanie lub zadośćuczynienie.

Pomożemy Ci w Twojej sprawie

Zapytaj

1. Osoby skazane na podstawie wyroku wydanego przez sąd komunistyczny, który następnie został unieważniony

Prawo do otrzymania odszkodowania i zadośćuczynienia przysługuje osobom, które zostały skazane wyrokiem komunistycznym, a następnie orzeczenie to zostało unieważnione.

Cała procedura ma charakter dwuetapowy:

  1. Najpierw należy złożyć wniosek o stwierdzenie nieważności wyroku komunistycznego.
  2. Po uzyskaniu decyzji sądu potwierdzającej tę nieważność, można wystąpić z żądaniem odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa.

Unieważnieniu podlegają wyroki, które:

  • zostały wydane przez organy wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe działające w Polsce,
  • zapadły w okresie od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r.,
  • dotyczyły osób skazanych za działalność na rzecz niepodległości Polski bądź represjonowanych rolników, którzy sprzeciwiali się kolektywizacji i obowiązkowym dostawom.

Szczegółowy opis procedury unieważniania wyroków oraz możliwości uzyskania rekompensaty przedstawiamy w osobnym artykule w naszej Bazie Wiedzy, w całości poświęconym kwestii odszkodowań za pobyt w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia.

2. Dzieci, które przebywały w zakładzie karnym razem z matką uwięzioną na podstawie wyroku później uznanego za nieważny

W przypadku unieważnionych wyroków komunistycznych ustawodawca wyróżnia także szczególną grupę uprawnionych do rekompensaty – dzieci matek, które padły ofiarą represji.

Zgodnie z przepisami, prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia przysługuje dziecku, jeżeli:

  • jego matka została osadzona na mocy komunistycznego orzeczenia,
  • wyrok ten został następnie unieważniony,
  • w czasie odbywania kary matka była w ciąży lub przebywała w miejscu odosobnienia wraz z dzieckiem.

W takiej sytuacji dziecko może domagać się od Skarbu Państwa rekompensaty, niezależnie od uprawnienia przysługującego samej matce za doznane represje.

3. Osoby, które zostały internowane na mocy decyzji wydanych w czasie stanu wojennego

Do grona uprawnionych do rekompensaty zaliczają się również osoby, wobec których w okresie stanu wojennego, wprowadzonego 13 grudnia 1981 r., wydano decyzję o internowaniu.

W tym przypadku procedura dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia jest znacznie prostsza niż w przypadku wyroków sądowych. Nie ma konieczności wcześniejszego składania wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji – sam fakt jej wydania wystarczy, by ubiegać się o rekompensatę. Co istotne, odszkodowanie należy się nawet wtedy, gdy decyzja nie została faktycznie zrealizowana.

W praktyce oznacza to, że osoby, które uniknęły osadzenia, ale z powodu decyzji musiały się ukrywać czy żyły w poczuciu zagrożenia, również mają prawo do świadczenia od Skarbu Państwa.

4. Osoby, które padły ofiarą represji stalinowskich

Ustawa lutowa obejmuje również osoby, które doświadczyły represji w okresie stalinowskim, przyznając im prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia. Zgodnie z jej zapisami, rekompensata przysługuje osobom, które:

  • w latach od 1 lipca 1944 r. do 31 grudnia 1956 r. były prześladowane przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości na terenie obecnej Polski, lub

  • w okresie od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1956 r. padły ofiarą represji radzieckich organów wymiaru sprawiedliwości działających poza dzisiejszymi granicami Polski, określonymi w Traktacie Ryskim – jeśli represje te były konsekwencją działalności na rzecz niepodległości Polski w latach 1939–1946.

Aby jednak skorzystać z prawa do świadczeń od Skarbu Państwa, ustawodawca przewidział dodatkowy warunek. Represjonowany musi obecnie mieszkać w Polsce, a jeśli nie żyje – musiał być mieszkańcem Polski w chwili swojej śmierci.

5. Rekompensata dla osób skierowanych do odbycia przymusowej służby wojskowej z powodu działalności opozycyjnej

W latach 1982–1983 wielu opozycjonistów zostało przymusowo wcielonych do wojska. Celem było ich odizolowanie i złamanie działalności politycznej.

➡️ Osoby, które odbyły taką służbę z przyczyn politycznych, mogą ubiegać się o odszkodowanie i zadośćuczynienie.

6. Odszkodowanie dla rodzin represjonowanych

Przymusowe wcielanie do wojska stanowiło jedną z form represji stosowanych w czasach komunistycznych. Z tego względu osoby, które odbyły służbę wojskową w okresie od 1 listopada 1982 r. do 28 lutego 1983 r., mogą ubiegać się o odszkodowanie oraz zadośćuczynienie.

Warunkiem jest jednak to, by była to czynna służba wojskowa, a powołanie do niej nastąpiło w związku z działalnością prowadzoną na rzecz niepodległości Polski.

Nasze ostatnie odszkodowania

Wyrok sądu w Łodzi

Kwota odszkodowania: 990 tyś. zł

Wyrok sądu w Warszawie

Kwota odszkodowania: 2 mln 212 tyś. zł

Kiedy dzieci, małżonkowie i rodzice osób represjonowanych mogą otrzymać odszkodowanie?

Od wydarzeń związanych z represjami i internowaniem minęły już dziesięciolecia. Niejednokrotnie zdarza się, że osoba represjonowana zmarła, zanim zdążyła uzyskać należne jej odszkodowanie czy zadośćuczynienie. W takich przypadkach przepisy przewidują, że prawo to przechodzi na członków najbliższej rodziny – małżonka, dzieci oraz rodziców.

Bliscy mogą więc samodzielnie wystąpić o stwierdzenie nieważności orzeczenia (jeśli zostało wydane), a następnie ubiegać się o przyznanie rekompensaty. Dodatkowo mają prawo domagać się, aby Skarb Państwa pokrył – w całości lub częściowo – koszty związane z symbolicznym upamiętnieniem osoby niesłusznie represjonowanej.

Trzeba jednak pamiętać, że w tego typu sprawach istnieją ograniczenia czasowe. Choć unieważnienie orzeczenia komunistycznego może nastąpić bez względu na upływ lat, to już wniosek o odszkodowanie represje i zadośćuczynienie można złożyć jedynie w ciągu 10 lat od dnia uznania wyroku za nieważny.

W praktyce zdarza się, że termin ten mija, zanim rodzina zdąży podjąć działania. W naszej kancelarii prowadziliśmy jednak również sprawy, w których skutecznie ubiegaliśmy się o przywrócenie tego terminu, czego przykładem jest opisane na blogu case study dotyczące odszkodowania za represje po upływie okresu przedawnienia.

Jeśli Ty lub ktoś z Twoich bliskich doświadczył represji i chcesz przywrócić dobre imię oraz uzyskać należne świadczenia, skontaktuj się z nami. Przeanalizujemy Twoją sytuację bezpłatnie i wskażemy możliwe rozwiązania prawne, aby skutecznie dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa.

Komu należy się odszkodowanie i zadośćuczynienie? – krótkie podsumowanie

  1. Ustawa lutowa przyznaje prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia za represje związane z działalnością na rzecz niepodległości Polski. Mogą się o nie ubiegać m.in. osoby skazane wyrokami komunistycznych sądów unieważnionymi po latach, dzieci przebywające z matką w więzieniu (lub nienarodzone w czasie jej osadzenia), osoby internowane w stanie wojennym, ofiary represji stalinowskich (1944–1956) oraz osoby skierowane do przymusowej służby wojskowej z przyczyn politycznych.

  2. Jeżeli represjonowany zmarł, prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia przechodzi na jego najbliższych – małżonka, dzieci i rodziców.

  3. W przypadku wyroków komunistycznych konieczne jest najpierw ich unieważnienie, aby móc ubiegać się o rekompensatę. W odniesieniu do decyzji o internowaniu w stanie wojennym wystarczy sam fakt jej wydania – niezależnie od tego, czy została wykonana.

  4. Wysokość przyznanej rekompensaty zależy od indywidualnych okoliczności sprawy oraz skali poniesionych strat i krzywd. To osoba poszkodowana musi udowodnić zasadność i wysokość swojego roszczenia. Ponieważ po wielu latach może to być trudne, często warto skorzystać z pomocy kancelarii specjalizującej się w sprawach osób represjonowanych.

Kto może ubiegać się o odszkodowanie za represje?
 Na podstawie ustawy lutowej prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia przysługuje osobom represjonowanym w czasach PRL, jak również internowanym w stanie wojennym, ofiarom represji stalinowskich oraz osobom skierowanym do przymusowej służby wojskowej. Uprawnione są także dzieci, których matka w okresie ciąży lub w trakcie odbywania kary więzienia była pozbawiona wolności, a także dzieci przebywające z nią w miejscu odosobnienia – jeśli później wyrok został unieważniony. W razie śmierci represjonowanego, prawo to przechodzi na jego najbliższą rodzinę – małżonka, dzieci i rodziców.

Jak wygląda procedura dochodzenia odszkodowania za represje komunistyczne?
 Aby uzyskać odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje z czasów komunizmu, w wielu przypadkach konieczne jest najpierw stwierdzenie nieważności wyroku wydanego wobec osoby represjonowanej. Dopiero gdy sąd uzna taki wyrok za nieważny, można na tej podstawie wystąpić z roszczeniem o odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

 Nie. Wiele materiałów znajduje się w IPN lub archiwach państwowych. Można też powołać świadków, którzy potwierdzą okoliczności sprawy.

 Od kilku miesięcy do kilku lat – zależy od skomplikowania sprawy i kompletności dowodów.

 Nie ma jednej stawki – sąd ustala kwotę indywidualnie, na podstawie długości represji, skali krzywdy i poniesionych strat.

 Tak – prawo przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców.

 Nie. Sprawy o odszkodowanie i zadośćuczynienie są wolne od opłat sądowych.

Tak. Miejsce zamieszkania nie wyklucza prawa do rekompensaty, choć w niektórych przypadkach konieczna może być współpraca z pełnomocnikiem w Polsce.

Tak – jeśli służba była przymusowa i miała charakter polityczny (np. w latach 1982–1983), można domagać się odszkodowania.

Brak pełnej dokumentacji nie zamyka drogi do odszkodowania. Sąd może oprzeć się na innych dowodach – np. aktach archiwalnych lub zeznaniach świadków.

Tak. Sama decyzja o internowaniu stanowi podstawę do ubiegania się o zadośćuczynienie.

Tak. Jeżeli uznasz, że przyznana kwota nie jest adekwatna, możesz złożyć apelację i dochodzić wyższej rekompensaty.

Tak. Ustawa przewiduje również możliwość domagania się zwrotu kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby represjonowanej, np. nagrobka lub tablicy pamiątkowej.

Kilka słów podsumowania

„ Poznałem już wiele historii osób skazanych lub represjonowanych przez władze za swoją działalność w okresie stalinowskim. Wyroki i warunki były okrutne. Dlatego też od lat pomagam rodzinom w uzyskaniu odszkodowań, wierząc, że chociaż w pewnej cząstce przywróci im to poczucie sprawiedliwości „

Maciej Fiedorowicz - radca prawny

Skontaktuj się z nami: